وقوع جنگ، نخستین ضربههای خود را به زیرساختهای فیزیکی و دیجیتال کشور وارد میکند؛ اما برخلاف تصور رایج، تجارت الکترونیک نهتنها از بین نمیرود، بلکه در بسیاری از موارد نقش حیاتیتری پیدا میکند. مطالعات بانک جهانی بر روی کشورهایی مانند اوکراین، یمن و سوریه نشان میدهد که اقتصاد دیجیتال در بحران جنگ، الگوهای تازهای از بقا، تابآوری و تطبیق را شکل میدهد؛ الگوهایی که برای فهم بازارهای نوظهور ضروریاند.
فروپاشی اولیه و افت ۵۰ تا ۷۵ درصدی سفارشها
در نخستین ماههای آغاز درگیری، بازار تجارت الکترونیک معمولاً با رکودی شدید مواجه میشود.
- بر اساس دادههای دانشگاه اقتصاد کیف در اوکراین (۲۰۲۲):
- حجم سفارشها طی ۶ هفته اول بین ۵۵ تا ۷۵ درصد سقوط کرد.
- ۳۰ درصد از انبارهای بزرگ در مناطق شرقی از دسترس خارج شدند.
- اختلال اینترنت در برخی استانها به **بیش از ۳۵ درصد** رسید.
- هزینههای لجستیک شهری ۲۵۰ تا ۴۰۰ درصد افزایش یافت.
تحلیلها نشان میدهد که در این مرحله، تجارت الکترونیک بیشتر تحت تأثیر «شوک ناگهانی» و از بین رفتن اعتماد مصرفکننده قرار دارد تا عوامل بلندمدت.
تغییر رفتار مصرفکننده و الگوی خرید بقا محور
با ادامه جنگ، رفتار خرید از کالاهای غیرضروری به سمت کالاهای ضروری و ایمنی تغییر میکند.
در اوکراین پس از ماه ششم جنگ، تغییرات زیر گزارش شد:
- رشد ۴۰ درصدی خرید محصولات خانگی کممصرف.
- رشد ۳۰۰ درصدی خرید پاوربانک، بیسیم، ژنراتور و تجهیزات ارتباطی.
- کاهش ۵۰ درصدی خرید لوازم لوکس و الکترونیک غیرضروری.
- افزایش تقاضا برای داروهای OTC و محصولات سلامت.
در بسیاری از کشورها مانند سوریه و یمن، سبد خرید به شکلی افراطی به کالاهای اساسی محدود شد و در برخی شهرها، بیش از ۷۰ درصد سفارشهای آنلاین مربوط به مواد غذایی یا لوازم ضروری بود.
بازطراحی زنجیره تأمین: از انبارهای بزرگ به شبکههای کوچک
تجربه جنگ اوکراین نشان داد که مدل انبارداری متمرکز در بحرانهای نظامی کارایی خود را از دست میدهد. شرکتهای بزرگ این کشور مانند Rozetka و Epicentr به سرعت به سمت مدل «فولفیلمنت سیار» حرکت کردند.
طبق گزارش UNDP در سال ۲۰۲۳:
- بیش از ۶۰۰ انبار کوچک محلی در مناطق نسبتاً امن ایجاد شد.
- میانگین زمان تحویل در مناطق نزدیک خط درگیری از ۴ روز به ۱.۶ روز کاهش یافت.
- سهم فروشندگان کوچک در مارکتپلیسها از ۲۰ درصد به ۳۸ درصد رسید.
این الگو شباهت زیادی به راهکارهای شکلگرفته در یمن دارد، جایی که شرکتها برای مقاومسازی شبکه لجستیک، به «پیکهای مستقل محلی» و «تحویل هماهنگ در ساعات امن» متکی شدند.
صعود و بازگشت تقاضا به ۷۰ درصد سطح پیش از جنگ
پس از گذشت حدود ۱۲ تا ۱۸ ماه، بازار تجارت الکترونیک معمولاً بخشی از ظرفیت خود را بازیابی میکند.
در اوکراین، دادههای UkrPost و KSE نشان میدهد:
- در میانه ۲۰۲۳، حجم سفارشها به ۶۵ تا ۷۰ درصد سطح پیش از جنگ بازگشت.
- فروش دسته «ابزارهای تعمیرات خانگی» ۹۲ درصد رشد داشت.
- دسته «مواد غذایی آنلاین» نسبت به پیش از جنگ ۱.۷ برابر افزایش یافت.
- ۴۵ درصد جمعیت حداقل هفتهای یک بار خرید آنلاین داشتند (در سال ۲۰۲۱ این رقم ۳۶ درصد بود)
بازار، از فاز بحران وارد فاز تطبیق ساختاری میشود؛ یعنی شکل تجارت عوض شده اما فعال باقی است.
تغییر بزرگ در بخش مالی و بازگشت پول نقد
یکی از تغییرات بنیادین در شرایط جنگی، نحوه پرداخت است. دادههای بانک مرکزی اوکراین، یمن و سوریه رفتار مشترک زیر را نشان میدهد:
سهم «پرداخت در محل» (COD) در مناطق جنگی به ۵۰ تا ۸۰ درصد میرسد.
اعتماد مصرفکنندگان به بانکها کاهش مییابد.
در برخی کشورها، کیفپولهای غیرمتمرکز یا نیمهدیجیتال رشد قابلتوجه پیدا میکنند.
استفاده از کارتهای اعتباری در روزهای پس از بمباران تا ۴۰ درصد کاهش مییابد.
بازگشت به پول نقد بخشی از استراتژی بقاست، هرچند ریسک امنیتی بیشتری برای پیکها و لجستیک ایجاد میکند.
افزایش حملات سایبری: جبههای پنهان
جنگهای مدرن، عرصهای جدید به نام «جنگ سایبری تجارت الکترونیک» ایجاد کردهاند.
طبق گزارش میکروسافت دیجیتال در سال ۲۰۲۳:
- حملات DDoS علیه خردهفروشیهای آنلاین اوکراین ۲۵۰ درصد افزایش یافت
- ۴۵ درصد حملات با هدف مختلکردن پرداخت و انبارداری انجام شد
- جعل وبسایتهای فروشگاهی برای فیشینگ بیش از ۶ برابر شد
شرکتها مجبور شدند هزینههای امنیت سایبری را تا ۳ برابر افزایش دهند تا شبکه پردازش سفارش از کار نیفتد.
مدلهای بومی: از واتساپشاپ تا تحویل امن
در کشورهایی با زیرساخت محدود مانند یمن یا سوریه، تجارت الکترونیک در قالبهایی خلاقانه ادامه پیدا کرد:
- سفارش مبتنی بر واتساپ یا تماس تلفنی
- تحویل در «ساعات امن» که احتمال حمله کمتر است
- استفاده از فروشگاههای اینستاگرامی بهجای وبسایت
- شبکههای کوچک توزیع محلی با پیکهای آشنا در محله
- مدل «کالاهای حیاتی + پرداخت نقدی + تحویل سریع»
این مدلها از نظر فنی سادهاند ولی در شرایط جنگی بیشترین بازدهی را دارند.
تجارت الکترونیک میجنگد، اما زنده میماند
تحلیل تجربه ده ساله جنگ در کشورهای مختلف نشان میدهد:
- تجارت الکترونیک سقوط میکند اما از بین نمیرود
- بازار به سمت کالاهای ضروری و تحویل محلی حرکت میکند
- شبکههای لجستیکی کوچک و انعطافپذیر جایگزین ساختارهای بزرگ میشوند
- امنیت سایبری به یکی از اصلیترین میدانهای نبرد تبدیل میشود
- پس از ۱۲ تا ۱۸ ماه، بازار معمولاً ۶۰ تا ۷۰ درصد ظرفیت خود را بازیابی میکند
تجارت الکترونیک در شرایط جنگی یک ضرورت برای حفظ جریان کالا، ارتباط و بقاست. این صنعت، هرچند زیر بمباران و محدودیتها، اما همچنان به حرکت ادامه میدهد.
