جنگ و بحرانهای امنیتی از مخربترین عوامل اختلال در زنجیره تأمین هستند. تخریب زیرساختهای حملونقل، محدودیت تردد، کمبود نیروی انسانی و افزایش ریسک عملیاتی باعث میشود مدلهای سنتی توزیع—بهویژه تحویل درب منزل—کارایی خود را از دست بدهند. در چنین شرایطی، شبکههای لجستیکی نیازمند راهکارهایی هستند که بتوانند با حداقل سفر، بیشترین حجم مرسوله را مدیریت کنند. یکی از راهکارهایی که در سالهای اخیر توجه زیادی را جلب کرده، استفاده از لاکرهای هوشمند (Parcel Lockers) در شبکه آخرینمایل است.
جنگ اوکراین از سال ۲۰۲۲ یکی از نمونههای واقعی است که نشان میدهد چگونه زیرساختهای تحویل خودکار میتوانند به حفظ جریان توزیع در شرایط بحرانی کمک کنند.
ساختار لجستیک تجارت الکترونیک در اوکراین
پیش از جنگ، بازار تجارت الکترونیک اوکراین یکی از سریعترین نرخهای رشد در اروپای شرقی را تجربه میکرد. یکی از بازیگران اصلی این اکوسیستم، شرکت لجستیکی Nova Poshta است که خدمات حملونقل و تحویل مرسولات تجارت الکترونیک را در سراسر کشور ارائه میدهد.
تا پیش از آغاز جنگ، این شرکت زیرساختی شامل موارد زیر ایجاد کرده بود:
- بیش از ۹ هزار شعبه و نقطه تحویل
- هزاران لاکر خودکار
- شبکه گسترده مراکز پردازش مرسوله
این زیرساخت بهطور ناخواسته به یک دارایی استراتژیک در زمان بحران تبدیل شد. همین مساله توانست در کنار انعطافپذیری خردهفروشان آنلاین و سابقه تجربه کاربری مناسب، تجارت الکترونیک و زنجیره تامین این صنعت را نجات دهد.
اختلال لجستیکی در آغاز جنگ
با آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲، شبکه لجستیکی اوکراین با چالشهای جدی روبهرو شد:
- محدودیت تردد در بسیاری از شهرها
- ناامنی در مسیرهای حملونقل
- کمبود نیروی انسانی در عملیات توزیع
- افزایش زمان تحویل مرسولات
در چنین شرایطی، مدل سنتی تحویل درب منزل با مشکلات جدی مواجه شد. هر توقف پیک در یک آدرس جداگانه به معنای افزایش زمان عملیات و افزایش ریسک امنیتی بود.
نقش لاکرهای هوشمند در حفظ عملیات آخرینمایل
در پاسخ به این شرایط، شرکتهای لجستیکی استفاده از شبکه لاکرهای هوشمند را به شکل گستردهتری در عملیات توزیع به کار گرفتند.
بر اساس گزارشهای منتشر شده از Nova Poshta:
- بیش از ۱۰ هزار نقطه تحویل شامل لاکر و پایانههای خودکار در شبکه این شرکت فعال شد.
- لاکرها امکان تحویل همزمان دهها مرسوله در یک نقطه را فراهم کردند.
- تعداد توقفهای پیکها در مسیرهای توزیع به شکل قابل توجهی کاهش یافت.
در این مدل، پیک میتواند بهجای مراجعه به چندین آدرس مختلف، حجم زیادی از مرسولهها را در یک لاکر قرار دهد و مشتریان در زمان مناسب آنها را دریافت کنند.
کاهش فشار عملیاتی در آخرینمایل
یکی از مهمترین مزایای این مدل، تجمیع تقاضا است. مطالعات لجستیکی نشان میدهد هر ایستگاه لاکر میتواند معادل ۲۰ تا ۳۰ تحویل درب منزل را در یک نقطه متمرکز کند.
این موضوع چند پیامد عملیاتی مهم دارد:
- کاهش تعداد سفرهای تحویل
- کاهش زمان توقف در مسیر
- افزایش بهرهوری ناوگان توزیع
- کاهش مصرف سوخت
در شرایط جنگی و بحرانهای انسانی که منابع لجستیکی محدود هستند، این مزیتها نقش مهمی در حفظ جریان توزیع ایفا میکنند.
افزایش امنیت عملیات توزیع
در محیطهای پرریسک، کاهش تماس مستقیم و کاهش زمان حضور نیروهای لجستیکی در خیابانها اهمیت زیادی دارد. لاکرهای هوشمند به دلیل ماهیت تحویل بدون تماس (Contactless Delivery) میتوانند این ریسک را کاهش دهند.
در این مدل:
- پیکها زمان کمتری در محل تحویل حضور دارند
- مشتریان میتوانند در زمان دلخواه مرسوله خود را دریافت کنند
- تجمع و تماس انسانی کاهش پیدا میکند
درسهایی برای صنعت لجستیک
تجربه اوکراین نشان میدهد لاکرهای هوشمند تنها یک ابزار راحتی برای مصرفکننده نیستند؛ بلکه میتوانند به بخشی از زیرساخت تابآوری زنجیره تأمین تبدیل شوند. مهمترین درسهای این تجربه عبارتاند از:
- تجمیع تحویلها در نقاط ثابت، کارایی شبکه توزیع را افزایش میدهد
- زیرساختهای خودکار میتوانند در شرایط بحران نقش حیاتی ایفا کنند
- طراحی شبکه توزیع باید با نگاه به سناریوهای بحران انجام شود
با رشد تجارت الکترونیک در جهان، بسیاری از شهرها در حال سرمایهگذاری روی شبکههای گسترده لاکر هستند؛ زیرا این زیرساختها نهتنها هزینه آخرینمایل را کاهش میدهند، بلکه در شرایط بحران نیز به حفظ جریان توزیع کالا کمک میکنند.
خوشبختانه در ایران هم شاهد بکارگیری این نوآوری هستیم. شرکت ملی پست در همکاری با جابار و تاپین این امکان را برای فروشگاههای آنلاین فراهم کرده است.
در حال حاضر تمام فروشگاههایی که به پلتفرم تاپین متصلاند بدون هیچ اقدام فنی، قادر به فعالسازی این امکان برای مشتریان خود هستند.
