در بهار ۱۴۰۵ بیش از ۷۴ میلیون مرسوله در شبکه پستی کشور جابهجا شد و بر اساس گزارش عملکرد بهار سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، مجموع مرسولات جابهجاشده توسط شرکت ملی پست و ارائهدهندگان خدمات پستی به ۷۴ میلیون و ۳۲۴ هزار و ۶۵ مرسوله رسیده است. در همین دوره، ۹۵.۹۳ درصد مرسولات داخلی با موفقیت توزیع شده و سهم مرسولات برگشتی ۴.۰۷ درصد اعلام شده است.
این عدد در شرایطی ثبت شده که بازار خدمات پستی ایران در سالهای اخیر بازیگران متنوعتری پیدا کرده است. در کنار شرکت ملی پست، اپراتورهای خصوصی دارای پروانه و شرکتهایی که در حوزه لجستیک تجارت الکترونیکی فعالیت میکنند، بخشی از خدمات این بازار را ارائه میدهند.
با این حال، گزارش بهار رگولاتوری رقم کل مرسولات را اعلام کرده و در دادههای منتشر شدهای که در دسترس است، سهم هر اپراتور از این رقم به تفکیک ارائه نشده است. بنابراین عدد ۷۴ میلیون مرسوله را نمیتوان بهعنوان حجم فعالیت یک شرکت یا حتی سهم شرکت ملی پست از بازار در نظر گرفت.
بازار پستی چند بازیگر دارد؟
میتوان گفت ورود اپراتورهای خصوصی به بازار پست با هدف ایجاد رقابت و توسعه خدمات تخصصیتر در این حوزه دنبال شد و شرکتهایی مانند تیپاکس، دکاپست و سایر اپراتورهای دارای پروانه در سالهای اخیر خدمات خود را در بخشهای مختلف بازار گسترش دادهاند و همزمان شرکتهای فناوری لجستیک نیز در بخش نرمافزار و مدیریت فرایند ارسال فعال شدهاند.
تفاوت میان این بازیگران در مدل فعالیت آنهاست. بخشی از شرکتها شبکه عملیاتی و ناوگان خود را در اختیار دارند و بخشی دیگر روی اتصال کسبوکارها به شبکههای حملونقل، مدیریت سفارش، رهگیری و ابزارهای نرمافزاری تمرکز کردهاند.
برای مثال تاپین نمونهای از همین دسته دوم است؛ این شرکت در معرفی خدمات خود، روی اتصال کسبوکارها به شبکههای حملونقل و مدیریت فرایند ارسال از طریق زیرساخت نرمافزاری تمرکز دارد. مدل فعالیت چنین شرکتهایی باعث شده مرز میان اپراتور پستی، شرکت لجستیکی و پلتفرم فناوری لجستیک در بازار تجارت الکترونیکی اهمیت بیشتری پیدا کند.
از سوی دیگر، شرکتهایی مانند پست پیشگامان بادپا نیز در حال توسعه فعالیت خود در بازار خدمات پستی هستند. این شرکت در ماههای اخیر از همکاری با پلتفرم دیجیپی و همچنین دریافت مجوز فعالیت خدمات بار هوایی خبر داده است. این موارد در افشاهای منتشرشده شرکت در کدال ثبت شدهاند.
۷۴ میلیون مرسوله متعلق به چه کسانی است؟
مهمترین پرسش درباره آمار بهار رگولاتوری مربوط به حجم مرسولات میشود؛ گزارش، حجم کل بازار تحت نظارت را مشخص کرده اما برای پاسخ به این سؤال که هر اپراتور چه میزان از مرسولات را جابهجا کرده، به داده تفکیکی مشخصی وجود ندارد.
بر اساس گزارش منتشرشده، از مجموع ۷۴ میلیون و ۳۲۴ هزار و ۶۵ مرسوله، ۴۲۲ مرسوله مربوط به ترافیک بینالمللی بوده و سرانه مرسوله نیز ۰.۸۷ اعلام شده است. شبکه خدمات پستی کشور در این دوره ۱۲ هزار و ۱۶۲ واحد شهری و سه هزار و ۹۴۲ واحد روستایی داشته است.
در نتیجه عدد اصلی گزارش را باید بهعنوان تصویری از حجم کل خدمات پستی کشور ارزیابی کرد. برای مشخص شدن سهم هر اپراتور، باید اطلاعاتی مانند تعداد مرسولات، درآمد، نوع خدمات و محدوده فعالیت هر شرکت در یک بازه زمانی مشخص در کنار یکدیگر قرار بگیرد.
این تفکیک از آن جهت اهمیت دارد که تعداد مرسوله بهتنهایی تصویر کاملی از جایگاه یک شرکت در بازار ارائه نمیکند. یک اپراتور ممکن است روی مرسولات تجارت الکترونیکی تمرکز داشته باشد و اپراتور دیگری بخش قابلتوجهی از فعالیت خود را در خدمات سازمانی، اسناد، مرسولات سریع یا حمل بینشهری انجام دهد.
رقابت اپراتورها در چه مرحلهای است؟
فعالیت اپراتورهای خصوصی پست در ایران هنوز در مرحلهای قرار دارد که مقررات و سازوکارهای فعالیت آنها نقش مهمی در توسعه بازار دارد. رگولاتوری پیش از این اعلام کرده بود که اپراتورهای خصوصی برای ارائه خدمات جدید باید شناسنامه خدمات خود را به سازمان تنظیم مقررات ارائه کنند تا خدمات و نرخهای آنها مشخص باشد. این موضوع در دوره آغاز فعالیت اپراتورهای خصوصی به یکی از مسائل مطرحشده درباره ورود آنها به بازار تبدیل شده بود.
در همین حال، شرکت ملی پست همچنان بخش مهمی از زیرساخت پستی کشور را در اختیار دارد و شبکه گسترده دفاتر و مراکز پستی آن، بخش بزرگی از ارتباط فیزیکی میان فرستنده و گیرنده را پوشش میدهد. مدیرعامل شرکت ملی پست نیز در اسفند ۱۴۰۴ از همکاری این شرکت با اپراتورهای خصوصی ارائهدهنده خدمات پستی صحبت کرده بود.
با توجه به موارد گفته شده باید مسیر بازار پست را در یک ترکیب سهلایه بررسی کرد؛ شبکه گسترده شرکت ملی پست، اپراتورهای خصوصی دارای پروانه و شرکتهای فناوری و لجستیکی که در بخشهایی مانند مدیریت سفارش، اتصال فروشگاهها به شبکه حمل و رهگیری مرسولات فعالیت میکنند.
جای خالی یک جدول در بازار پست
گزارش بهار ۱۴۰۵ یک عدد مهم را در اختیار صنعت پست قرار میدهد؛ بیش از ۷۴ میلیون مرسوله در یک فصل. اما برای شناخت دقیقتر بازار، یک داده دیگر هم اهمیت دارد؛ اینکه این مرسولات میان بازیگران مختلف چگونه تقسیم شدهاند.
در حال حاضر، داده منتشرشده رگولاتوری امکان محاسبه سهم هر اپراتور از این ۷۴ میلیون مرسوله را فراهم نمیکند. به همین دلیل، نمیتوان برای شرکتهایی مانند تیپاکس، دکاپست، تاپین یا بادپا سهم مشخصی از بازار بهار ۱۴۰۵ تعیین کرد.
این خلا آماری، بررسی بازار پست را به موضوعی فراتر از تعداد مرسولهها تبدیل میکند. برای شناخت جایگاه اپراتورها باید دادههای عملکردی هر شرکت، تعداد مرسولات، درآمد، نوع خدمات و گستره شبکه آنها در کنار آمار رگولاتوری قرار بگیرد.
فعلا آنچه از گزارش بهار ۱۴۰۵ میدانیم، اندازه کلی ترافیک پستی کشور است: ۷۴ میلیون و ۳۲۴ هزار و ۶۵ مرسوله در سه ماه. مرحله بعدی، پیدا کردن پاسخ این سؤال است که از این حجم، هر کدام از بازیگران بازار چه سهمی داشتهاند.
