گزارش تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد بازار خردهفروشی آنلاین ایران در حالی به رشد خود ادامه داده که تجارت اجتماعی نیز با فاصلهای اندک به فروش پلتفرمهای رسمی نزدیک شده است؛ روندی که در کنار افزایش خرید آنلاین، اهمیت زیرساختهای توزیع و لجستیک را بیش از گذشته برجسته میکند.
به گزارش نقل حمل، بر اساس گزارش۱۴۰۳ تجارت الکترونیک ایران ، مجموع هزینهکرد خردهفروشی کشور در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۶۴۸.۶ همت رسیده است. در همین سال، سهم خردهفروشی آنلاین از کل خردهفروشی کشور با احتساب طلا ۴.۸ درصد و بدون احتساب طلا ۵.۶ درصد برآورد شده است.
فروش حقیقی پلتفرمهای خردهفروشی آنلاین نیز در سال ۱۴۰۳ رشد قابلتوجهی را تجربه کرده است. طبق دادههای گزارش، فروش حقیقی این پلتفرمها در سال ۱۴۰۲ حدود ۱۸ درصد رشد کرده بود و این رقم در سال ۱۴۰۳ به ۳۲ درصد رسیده است. گزارش یکی از عوامل مؤثر بر این رشد را گسترش فناوریهای نوین پرداخت، بهویژه خرید اعتباری یا BNPL میداند.
گفتنی است که در فصل اول گزارش انجمن ابتدا میزان خرده فروشی کل کشور محاسبه شده است در واقع اندازه کل خرده فروشی کشور به عنوان مخرج کسر و اندازه خرده فروش آنلاین به عنوان صورت کسر انتخاب شده است تا درنهایت اندازه کل خرده فروشی آنلاین کشور محاسبه شود. دادههای مربوط به فروش پلتفرمهای آنلاین از ۹ پلتفرم عضو انجمن جمعآوری شده و بستر اصلی اندازهگیری فروش تجارت اجتماعی نیز اینستاگرام در نظر گرفته شده است. پلتفرمهایی که دادههای خود را دراختیار انجمن قرار دادهاند دیجیکالا، اسنپشاپ، تپسیشاپ، بانیمد، باسلام، خانومی، تکنولایف، ترب، ایمالز و همراهتل هستند.
در گزارش اخیر دادههای پلتفرمهای فروش کالاهای تندمصرف در محاسبات خردهفروشی در نظر گرفته نشده است و دلیل آن در دسترس نبودن دادههای دو بازیگر بزرگ این حوزه یعنی اکالا و اسنپشاپ عنوان شده است. از جمله شاخصهایی دیگری که در این گزارش محاسبه هزینه نشدهاند شامل حمل و نقل، مسکن و ارتباطات است دلیل محاسبه نشدن این هزینهها نبود کالای فیزیکی برای فروش اعلام شده.
انجمن در پانزده دسته کالا خرده فروشی آنلاین کشور اندازه گرفته است. دستهها شامل مد و پوشاک، موبایل و لپتاپ، کالاهای دیجیتال، لوازمخانگی، برقی، صوتی و تصویری، فرهنگوهنر مادروکودک، لوازم سفر و ورزش تجهیزات، پزشکی و درمانی آرایشی و بهداشتی زیور آلات و طلا و مسکوکات، خودرو و موتورسیکلت و لوازم حیوانات خانگی هستند. البته گفتنی است که فروش آنلاین پلتفرمهای طلا در این محاسبات فروش طلا قرار نگرفته است.
خرید اعتباری سهم بیشتری از بازار گرفت
یکی از تغییرات مهم بازار آنلاین در سالهای اخیر، افزایش استفاده از پرداخت اعتباری بوده است. سهم BNPL از ارزش فروش پلتفرمهای مورد بررسی از ۲ درصد در سال ۱۳۹۹ به ۲۵ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. موبایل و طلا از جمله گروههایی هستند که سهم قابلتوجهی از خرید آنها با این شیوه انجام شده است.
این تغییر در رفتار پرداخت، در کنار رشد فروش آنلاین، به معنای افزایش ظرفیت تقاضا برای زنجیره تأمین و تحویل کالا نیز هست؛ چرا که رشد سفارش بدون توسعه همزمان ظرفیت پردازش، حمل و تحویل میتواند به افزایش فشار بر شبکه لجستیکی منجر شود.
تهران همچنان مرکز خرید آنلاین ایران است
اگرچه گزارش از کاهش تمرکز فروش آنلاین در تهران نسبت به سالهای گذشته خبر میدهد، پایتخت همچنان فاصله زیادی با سایر استانها دارد. در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۷.۷ درصد از فروش پلتفرمهای عضو انجمن تجارت الکترونیک در تهران انجام شده است.
در این میان، سرانه خرید هر فرد از پلتفرمهای مورد بررسی در تهران حدود ۲.۹ میلیون تومان بوده است؛ این رقم در البرز و گیلان بهترتیب حدود ۱.۴۸ و ۱.۰۳ میلیون تومان برآورد شده است.
تمرکز فروش در چند استان بزرگ، برای شبکه لجستیک نیز اهمیت دارد. از یک سو تراکم تقاضا در تهران میتواند امکان ایجاد شبکههای توزیع متراکمتر و اقتصادیتر را فراهم کند و از سوی دیگر، فاصله گرفتن از مراکز اصلی تقاضا میتواند هزینه و زمان تحویل را افزایش دهد.
فاصله از تهران یعنی انتظار بیشتر برای تحویل
دادههای گزارش درباره زمان تحویل نیز همین تفاوت جغرافیایی را نشان میدهد. میانگین زمان تحویل کالا در تهران در سال ۱۴۰۳ ۴.۵ روز بوده و گزارش تصریح میکند که با فاصله گرفتن از تهران، میانگین زمان تحویل افزایش پیدا میکند.
این موضوع نشان میدهد رشد تجارت الکترونیک صرفا به افزایش تعداد فروشگاهها و سفارشها وابسته نیست و ظرفیت لجستیکی استانها نیز در تجربه نهایی خرید نقش دارد. خود گزارش نیز خردهفروشی آنلاین را یکی از موتورهای محرک صنعت لجستیک و تحویل در زنجیره تجارت الکترونیک معرفی میکند و تأکید دارد که شناخت اندازه واقعی بازار برای برنامهریزی مراکز پردازش کالا و افزایش بهرهوری عملیاتی ضروری است.
تجارت اجتماعی تقریبا هماندازه پلتفرمهای رسمی شد
یکی از مهمترین یافتههای گزارش، نزدیک شدن تجارت اجتماعی به فروش پلتفرمهای رسمی است. برآورد گزارش نشان میدهد ارزش حقیقی تجارت اجتماعی در سال ۱۴۰۳ به ۸۸.۸ همت رسیده، در حالی که فروش حقیقی پلتفرمهای عضو انجمن با احتساب طلا ۸۹.۵ همت بوده است.
به این ترتیب، فاصله میان دو بازار بسیار کم شده است. با این حال، سرعت رشد تجارت اجتماعی در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته و به حدود ۱۵ درصد رسیده، در حالی که فروش پلتفرمها ۳۲ درصد رشد یافته است.
نکته قابل تامل این که برای اندازهگیری تجارت اجتماعی، حدود ۱۳۰ هزار فروشگاه فعال اینستاگرامی شناسایی و دادههای آنها برای دوره ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ بررسی شده است. دادههای پلتفرمهای رسمی نیز در هیمن بازه زمانی مورد بررسی قرار گرفتند اما در جلسه رونمایی این گزارش عنوان شد که برخی از پلتفرمهای همکار دادههای خود را به صورت منظم از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ در اختیاز انجمن قرار ندادهاند.
پوشاک، صدرنشین تجارت اجتماعی
در تجارت اجتماعی، مد و پوشاک جایگاه ویژهای دارد. فروش این گروه در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۴.۱ همت برآورد شده که معادل حدود ۲۶.۸ درصد کل بازار فروشگاههای اینستاگرامی است. پس از آن نیز گروههای خانه و آشپزخانه، محصولات هنری و فانتزی و آرایشی و بهداشتی قرار دارند و این چهار گروه در مجموع حدود ۶۵ درصد بازار را تشکیل میدهند.
مقایسه این بازار با پلتفرمهای رسمی نیز جالب است. در گروه مد و پوشاک، فروش فروشگاههای اینستاگرامی حدود ۲۴ همت بوده، در حالی که فروش پلتفرمهای داخلی در این گروه حدود ۴.۴ همت گزارش شده است. در نتیجه، سهم تجارت اجتماعی از بازار این گروه حدود ۱۰ درصد و سهم بازارگاهها و پلتفرمهای خردهفروشی کمتر از ۲ درصد بوده است.
۵۷ درصد فروشندگان اینستاگرامی سایت هم دارند
بررسی ویژگی کسبوکارهای اینستاگرامی نیز نشان میدهد این بازار الزاما معادل کسبوکارهای کاملا آنلاین نیست. حدود ۵۷ درصد از کسبوکارهای مورد بررسی علاوه بر فعالیت در اینستاگرام، فروشگاه یا محل فعالیت حضوری نیز دارند و حدود ۴۳ درصد فاقد فروشگاه حضوری هستند و فعالیت آنها عمدتا بر بستر آنلاین انجام میشود.
از این منظر، شبکه لجستیکی تجارت اجتماعی نیز تنها به تحویل سفارشهای فروشگاههای بزرگ محدود نمیشود و بخش قابلتوجهی از کسبوکارهای کوچک و متوسط را دربرمیگیرد؛ کسبوکارهایی که ممکن است همزمان از کانال حضوری و آنلاین برای فروش استفاده کنند.
بازار آنلاین بزرگتر شده، اما زیرساخت باید همراه آن رشد کند
گزارش تجارت الکترونیک ایران ۱۴۰۳ تصویری از بازاری ارائه میدهد که پس از افت سال ۱۴۰۱، دوباره به مسیر رشد بازگشته است.
اما رشد بازار آنلاین فقط به معنای افزایش ارزش معاملات نیست. هر سفارش، در نهایت باید پردازش، بستهبندی، جابهجا و تحویل شود. بنابراین افزایش حجم تجارت الکترونیک مستقیما ظرفیت شبکههای لجستیکی، مراکز پردازش و ناوگان توزیع را تحت تأثیر قرار میدهد.
دادههای گزارش درباره تفاوت زمان تحویل میان تهران و سایر استانها نشان میدهد که این زیرساخت در سراسر کشور از ظرفیت یکسانی برخوردار نیست. در نتیجه، در مرحلهای که تجارت آنلاین ایران به بازاری نزدیک به ۹۰ همت در پلتفرمهای رسمی و رقمی تقریبا مشابه در تجارت اجتماعی رسیده، مسئله بعدی دیگر صرفا جذب مشتری و افزایش فروش نیست؛ توان تحویل دادن این حجم از سفارش در زمان و هزینه مناسب، به یکی از گلوگاههای اصلی رشد تجارت الکترونیک تبدیل میشود.
