فرشاد امامی، مشاور پروژه اندازهگیری حجم تجارت الکترونیک و دانشیار اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، اعتقاد دارد اهمیت دادههای گزارش ۱۴۰۳ انجمن تجارت الکترونیک تنها در عددی که از اندازه بازار ارائه میدهد نیست، بلکه در ایجاد امکان مقایسه و اندازهگیری رشد تجارت الکترونیک در سالهای آینده است.
امامی میگوید حالا که اندازه بازار تجارت الکترونیک ایران برای نخستینبار با اتکا به مجموعهای از دادههای کسبوکارها و اطلاعات اقتصاد کلان برآورد شده، سؤال بعدی فقط این نیست که «این بازار چقدر بزرگ است؟»؛ مسئله این است که این رشد در کدام بخشها اتفاق افتاده، چه میزان از آن با تجارت اجتماعی همپوشانی دارد و برای ادامه این مسیر چه زیرساختهایی لازم است.
با توجه به تخصص و تجربهای که در حوزه اقتصاد دارید، ارزیابی شما از روند رشد تجارت الکترونیک در ایران چیست و چه تجربهای برای انتقال به صنعت به دست آمده است؟
به نظرم نخستین نکته مهم این گزارش، اضافه شدن اطلاعات و برآوردهایی است که پیش از این کمتر میشد به آنها اتکا کرد. در این گزارش، یکسری داده رسمی بنگاهها در کنار اطلاعات رسمی کشور، از جمله دادههای بودجه خانوار و اطلاعات گمرکات، قرار گرفت و عملا یک پایه برای سنجش شکل گرفت.
نمیخواهم بگویم حالا به یک پایهای رسیدهایم که دیگر قابل مناقشه نیست، اما اگر کسی بخواهد درباره این پایه مناقشه کند، باید درباره اصول محاسبات آن بحث کند. پیش از این اگر کسی درباره حجم تجارت الکترونیک در دهه ۸۰ یا ۹۰ صحبت میکرد، امکان مناقشه جدی درباره عدد وجود داشت.
در نتیجه ما در این گزارش تلاش کردیم یک نقطه مبنا ایجاد کنیم که بتوان آن را اندازهگیری کرد. از این جهت، به نظرم این موضوع اهمیت زیادی دارد. کیفیت اصلی این کار هم تا حد زیادی به اعضای کمیسیون برمیگردد که اعتماد کردند و دادههای کسبوکارشان را در اختیار ما گذاشتند. ما نیز با دانشی که در حوزه اقتصاد داشتیم، تلاش کردیم این دادهها را با اطلاعات اقتصاد کلان کشور تطبیق دهیم تا بتوانیم اندازه بازار را با دقت مناسبی محاسبه کنیم.
نکته دوم این که پیش از این همه ما میدانستیم تجارت الکترونیک رشد کرده، اما سؤال این بود که چقدر رشد کرده و این رشد در مقایسه با تجارت اجتماعی، یعنی بخش غیررسمیتر بازار، چگونه بوده است؟
همین امروز آقای بابایی از ترب نکتهای را مطرح کردند که برای من هم جالب بود: اینکه میزان همپوشانی تجارت اجتماعی و تجارت رسمی را چقدر در نظر گرفتهایم.
ما تازه با دوستانمان شروع کردهایم درباره این موضوع صحبت کنیم که چطور میتوان خود این همپوشانی را اندازه گرفت. در پرسشنامهای که از فروشندگان اینستاگرامی گرفتیم، لازم است مشخص شود چند درصد از آنها مشتری را از شبکههای اجتماعی به یک لندینگ یا بستر دیگر هدایت میکنند و در نهایت فروش آنها در بخش تجارت رسمی محاسبه میشود و چه میزان از این فروشها خارج از این چرخه باقی میماند.
بنابراین این نخستین باری است که چنین کاری انجام شده و طبیعتاً یادگیری از آن میتواند به ما کمک کند.
اگر بخواهید مهمترین آموخته گزارش را در یک جمله بیان کنید، چه میگویید؟
آموخته اصلی این است که تجارت الکترونیک در ایران رشد کرده و هنوز جای رشد زیادی دارد. البته این رشد در بخشهای مختلف، دستکم در حوزه خردهفروشی، متوازن نبوده است. وقتی میگویم نامتوازن، لزوما معنای منفی این کلمه نیست. بخشی از این تفاوت به ماهیت کالاها و بخشی نیز به قواعدی برمیگردد که سیاستگذار تعیین کرده است.
بنابراین سیاستگذار میتواند به این موضوع برگردد و بررسی کند که آیا زمین بازی را به شکل برابر ایجاد کرده است یا نه. از سوی دیگر، باید ببیند آیا خودش نیز در نتیجه این سیاستها منافعی را از دست داده است یا خیر؛ برای مثال درآمدهای گمرکی، مالیات بر ارزش افزوده و مالیات بر درآمد بنگاهها.
همچنین اگر شما یک پلتفرم یا یک فروشگاه در اینستاگرام داشتید و نمیدانستید جایگاهتان در بازار کجاست، حالا میتوانید بفهمید اگر این میزان فروش را دارید، در چه محدودهای از بازار قرار میگیرید.
مثلا میتوانید ببینید اگر بیشتر از یک میزان مشخص بفروشید، در میان ۱۰ درصد فروشگاههای بزرگ اینستاگرامی قرار میگیرید و اگر کمتر بفروشید، در چه بازهای هستید.
بنابراین حتی برای کسبوکارهای کوچکی که در اینستاگرام فعالیت میکنند نیز این گزارش میتواند اطلاعات قابل استفادهای داشته باشد و امکان مقایسه آنها با رقبا را فراهم کند. به نظرم مجموع این موارد، گزارش را جذاب میکند.ما اعضای تیم هم این کار را با علاقه زیادی انجام دادیم و امیدواریم بتوانیم در ادامه این مسیر را برای کالاهای تندمصرف نیز انجام دهیم.
یکی از موضوعاتی که در ادامه میتواند مورد توجه قرار بگیرد، لجستیک است. با توجه به اینکه بخش بزرگی از تجارت الکترونیک به فروش کالای فیزیکی مربوط میشود، لجستیک چه نقشی در رشد آینده این بازار دارد؟
به نظرم گزارش لجستیک میتواند بسیار مهم باشد. بالاخره تقریباً همه پلتفرمهایی که در ایران فعالیت میکنند، بهجز موارد محدودی که کالاهای دیجیتال مثل موسیقی یا فیلم میفروشند، با کالای فیزیکی سروکار دارند.
کالای فیزیکی در نهایت باید به دست مشتری برسد. یعنی هرچقدر فضای خردهفروشی را الکترونیکی کنیم، تحویل فیزیکی کالا همچنان وجود دارد. شما همچنان باید یک کالای فیزیکی را از نقطهای به نقطه دیگر منتقل کنید. به همین دلیل، لجستیک بخش بسیار مهمی از توسعه آینده تجارت الکترونیک است.
آیا برنامهای برای تهیه گزارش جداگانه در حوزه لجستیک یا کالاهای تندمصرف دارید؟
مسئله این است که ما برای تهیه این گزارش کارفرمایی داشتیم که سفارشدهنده کار بود و دادههای کسبوکارها را برای ما فراهم میکرد.
اگر قرار بود ما خودمان برویم و دادههای اسنپ، دیجیکالا، بانیمد، تکنولایف و سایر پلتفرمها را از طریق پرسشنامه جمعآوری کنیم، اصلا کار شدنی نبود و حجم کار چندین برابر میشد. در این پروژه، فقط تلاش کردیم دادههای اینستاگرام را از طریق پیمایش وب و سپس با پرسشنامه جمعآوری و تکمیل کنیم.
در نتیجه کارفرما باید ارزیابی کند که آیا تهیه چنین گزارشی برایش به اندازه کافی ارزش افزوده دارد که سفارش آن را بدهد و دادههای لازم را در اختیار ما قرار دهد یا خیر. اگر این اتفاق نیفتد، ممکن است بتوانیم با روشهای دیگری این کار را انجام دهیم، اما آن روشها احتمالا بسیار پرهزینهتر و در عین حال محل مناقشه خواهند بود.
واقعیت این است که انجام چنین کاری شاید در مقیاس یک مجموعه پژوهشی خصوصی نباشد و بتوان گفت مرکز آمار ایران یا بانک مرکزی میتوانند چنین برآوردهایی را انجام دهند.
اما امیدواریم به اندازه کافی اعتمادسازی کرده باشیم و فضای دوستانه و همکارانهای که میان این کسبوکارها شکل گرفته، ادامه پیدا کند.
یک نکتهای که برای من در انجمن بسیار جالب بود این بود که اینجا اولین تجمع صنفی بود که بیرون از این میز، اعضایش رقابت شدیدی با یکدیگر داشتند؛ اما وقتی دور این میز نشستند، مشخص بود که چه مسئلهای را میخواهند حل کنند.
اما مسئله در اینجا تبانی نبود. معمولا وقتی چند رقیب دور یک میز مینشینند، ممکن است نگرانی درباره تبانی وجود داشته باشد؛ اما اینجا مسئله، حل یک مسئله صنفی بود. ما هم تلاش کردیم با اعتمادی که برای ارائه دادهها به ما شد و با دانشی که برای تحلیل این دادهها داشتیم، به حل این مسئله کمک کنیم و گزارش خوبی ارائه دهیم.
تشکیل کمیسیون لجستیک در انجمن تجارت الکترونیک چقدر میتواند به این مسیر کمک کند؟
وقتی درباره کالای فیزیکی صحبت میکنیم، نقطه نهایی زنجیره، تحویل کالا و لجستیک است. این موضوع فقط برای ما مهم نیست؛ برای خود بازیگران تجارت الکترونیک هم اهمیت دارد. اگر تجارت الکترونیک تصویر مناسبی از لجستیک نداشته باشد، احتمالاً نمیتواند در بازار رشد کند.
همین حالا هم در حوزه FMCG میبینیم آنهایی جلو افتادهاند که از قبل شبکه لجستیکی داشتهاند. برای مثال اسنپ و تپسی تلاش میکنند با استفاده از همین ظرفیت کار میکنند. دیجیکالا نیز شبکه لجستیکی خودش را ایجاد کرده است.
سایر بازیگران FMCG حداقل از نظر لجستیک عقبتر هستند. بنابراین داشتن شبکه لجستیکی و مهمتر از آن، فهم لجستیک اهمیت زیادی دارد.
از سوی دیگر، اگر استراتژیهای دولت درباره قیمت بنزین اجرایی شود، هزینه لجستیک میتواند از قبل هم بیشتر شود. در چنین شرایطی، بهینهسازی لجستیک اهمیت بیشتری پیدا میکند.به همین خاطر فکر میکنم لجستیک در این فضا نقش بسیار کلیدی در آینده تجارت الکترونیک خواهد داشت.
