چندی پیش گزارش سال ۱۴۰۳ انجمن تجارت الکترونیک ایران منتشر شد؛ بر اساس دادههای این گزارش حجم خرده فروشی تجارت الکترونیک ۸۹.۵ و تجارت اجتماعی ۸۹ همت بود. دادههای این گزارش باعث شد تا انجمن تجارت الکترونیک ایران باری دیگر با برگزاری نشستی با عنوان «آینده تجارت الکترونیک ایران» رشد این بخش از اقتصاد کشور را بررسی کند.
نشست اخیر در الکامپ ۲۹ و با حضور نیما قاضی رییس انجمن تجارت الکترونیک، مسعود شاهمرادی، مدیرعامل خانومی و مجتبی قاسمی دبیر هیئت مقررات زدایی و بهبود محیط کسبوکار و با مدیریت احسان دلیلی دبیر کمیته روابط عمومی انجمن تجارت اجتماعی ایران برگزار شد. حرف حاضران در این نشست تقریبا یکی بود: عدم قطعیت در شرایط کشور و تصمیمگیری رگولاتور، مانع جدی رشد تجارت الکترونیک ایران است.
به گزارش نقل حمل در ابتدای این نشست دلیلی این سوال را مطرح کرد که آیا اصلا تجارت اجتماعی ایران رشد کرده و به بلوغ رسیده است؟
نیما قاضی در پاسخ به این سوال توضیح داد: «اگر بخواهیم تجارت اجتماعی ایران را بررسی کنیم باید بگوییم که این حوزه مانند یک کوتولوه بالغ است؛ به عبارتی به بلوغ رسیده اما رشد آن کافی نبوده است. تجارت الکترونیک ایران در بسیاری از حوزهها و همچنین از نظر نخبگان و فناوریهایی که دارد با اکوسیستمهای جهانی قابل مقایسه است و همان کارآمدی و همان استراتژی را دارد اما سهم تجارت الکترونیک از اقتصاد کشور بسیار ناچیز است؛ در واقع محدودیتهای عملیاتی باعث شده تا رشد کافی برای این بخش از اقتصاد رخ ندهد.»
فضای رسمی خرید و فروش باید برای بازیگران امن باشد
قاضی توضیح داد بخش بسیار بزرگی از جامعه اکنون ترجیح میدهد رفتار خرید و فروش را در بستری مانند اینستاگرام که محدودکننده نیست انجام دهد و همین ترجیح رفتاری در جامعه به معنی آن است که رگولاتور سختگیریهای بیشاز اندازهای را در فضای رسمی خرید و فروش اعمال میکند.
اما او در ادامه نکته قابل تاملتری را نیز عنوان کرد و گفت برای مثال بانک مرکزی به عنوان یک رگولاتور همیشه برای انجام تراکنش در فضای رسمی خرید و فروش سختگیری بسیار میکند اما راه غیررسمی و بدون قانون را همیشه باز میگذارد. برای مثال سختگیری روی پرداخت وجود دارد اما راه کارت به کارت کردن هنوز باز است. او مجموع این عوامل را دلیل نرسیدن تجارت اجتماعی به عددی معرفی کرد که امروزه این حوزه باید به آن میرسید اما نرسیده است.
اما او در پاسخ به این سوال که تجارت اجتماعی امروز ایران دقیقا باید به چه عددی میرسیده است توضیح داد: «نمیتوان پیشبینی دقیقی کرد اما با مقایسه کشورهای اطراف که شبیه ما هستند میتوان حدسهایی زد. برای مثال تجارت اجتماعی در ترکیه حتی زمانی از تجارت اجتماعی ایران عقبتر بود اما حالا پیشرفت زیادی کرده و نقش زیادی در تولید ناخالص آن کشور دارد.
قاسمی در ادامه صحبتهای قاضی و در خصوص محدودیتهای ایجاد شده از سمت رگولاتور با توضیح این که در جریان دیچیتال شدن بازار بخشی از بازار هم به سمت غیررسمی شدن حرکت کرده است توضیح داد: «نوع بازیگران اقتصادی در اکوسیستم رسمی و غیررسمی با یگدیگر بسیار متفاوت است. بازیگران کوچک معمولا تمایلی برای راهاندازی سایت ندارند چرا که برای میزان کم تراکنشی که دارند اصلا صرفه اقتصادی راهاندازی سایت توجیه ندارد. در نتیجه بخشی از تمایل بازیگران اقتصادی برای فعالیت در فضای غیررسمی ممکن است به دلیل محدودیتهای سیاستگذاری باشد اما بخشی از بازیگران کوچک حتی اگر ورود به فضای رسمی فروش آسان هم بشود وارد این فضا نمیشوند.»
او در ادامه تاکید کرد که بازیگر اقتصادی بزرگی که در فضای رسمی اقصاد کشور فعالیت میکند باید امنیت نهادی داشته باشد و تنها ریسک و نگرانی مرود نظر او ریسک بازار باشد نه تهدیدات تصمیمگیریهای نهاد رگولاتور. به گفته او ریسکهای نهادی با همکاری پلتفرمها و خود نهاد رگولاتور قابل مدیریت هستند.
سهم تجارت الکترونیک از اقتصاد کم است
مسعود شاهمرادی مدیرعامل و همبنیانگذار خانومی تجارت الکترونیک ایران را یک اکوسیستم کامل دانست و توضیح داد: «تجارت الکترونیک ایران شامل یک اکوسیستم کامل از زیرساخت تا پرداخت است. اما نکته جالب اینجاست که وقتی به عددهای جهانی نگاه میکنیم، سهم تجارت الکترونیک در کشورهای دیگر ۲۲ درصد است اما سهم ما در ایران تنها ۵ یا ۶ درصد است.»
به گفته او یکی از عوامل کاهشدهنده این فاصله اعتمادی است که بین پلتفرم و مشتری ساخته میشود اما در این میان اعتماد سرمایهگذار و نیروی کار نیز اهمیت دارد.
شاهمرادی در صحبتهای خود یکی از مهمترین عوامل کندی رشد تجارت الکترونیک ایران را وضعیت عدم قطعیت معرفی کرد؛ به اعتقاد او نه تنها شرایط کلی کشور در وضعیت عدم قطعیت بهسر میبرد بلکه رگولاتور نیز با تغییر مداوم و با سرعت قوانین به این وضعیت دامن میزند.
نکته دیگری که شاهمرادی عنوان کرد یکسان نبودن زمین بازی قوانین برای فعالان اقتصادی سنتی و دیجیتال بود: «کسی نمیگوید نباید رد تجارت الکترونیک قانون وجود داشته باشد اما قوانین باید برای همه یکسان باشد.»
شاهمرادی توضیح داد: «اساس تجارت اجتماعی یا سوشالکامرس اشتباه نیست در واقع سوشالکامرس برای کسی که خردهفروشی کوچکی دارد اتفاقا جای مناسبی هم هست. اما نکته اینجاست که نفوذ تجارت اجتماعی در کشورهای دیگر ۱۵ تا ۲۰ درصد است در حالی که این منقدار در ایران ۵۰ درصد است در واقع موضوع اینجاست که چرا ایکامرس ایران نمیتواند سهم رشد خود را دریافت کند.»
نیماقاضی با مطرح شدن این سوال که چه چیزی برای تغییر شرایط موجود و رشد بیشتر تجارت الکترونیک لازم است است پاسخ داد: «روابط بازار در این میان بسیار اهمیت دارد. یکی از مهمترین موارد نیز کالای قاچاق است. درباره کالای قاچاق قوانین بسیار نوشته شده اما در عمل برخوردی دیده نمیشود.»
به اعتقاد قاضی آنچه درباره کالای قاچاق در ایران وجود دارد نمونه رفتار و گفتاری متناقض است چرا که لیست کالاهای قاچاق اعلام شده بسیار بلندبالا هستند اما برخورد برای جلوگیری از فروش آنها در بازار سنتی عملا انجام نمیشود. برای مثال کالایی مانند عطر قاچاق اعلام میشود اما این کالا در سطح شهر و خیابانها به راحتی فروش میرود. به گفته او قوانین نوشته شدهاند و باید در جایی پیاده شوند اما قانونگذار تنها پلتفرمهای آنلاین را که اتفاقا فرایندهای بسیار شفافی دارند برای اجرای قانون انتخاب میکند و همین موضوع شکاف تبعیض بین فعال اقتصادی دیجیتال و سنتی را عمیقتر میکند و از سویی دیگر فعالان دیجیتال را به سمت فضای مجازی سوق میدهد.
دلیلی در آخر این نشست از مدیرعامل خانومی خواست تا او پیشبینی خود را از رشد تجارت الکترونیک تا سال ۱۴۱۰ ارائه دهد. شاهمرادی با تاکید بر این که ایجاد شفافیت با قانونگذاری نباید عاملی برای محدودیت کار پلتفرم آنلاین شود توضیح داد: «تا زمانی که مشکلات کنونی رفع نشوند نمیتوانیم تا پنج سال آینده رشد قابل توجحی داشته باشیم. اما اگر فرض کنیم که موانع موجود برداشته شوند و از عدم قطعیت هم کاسته شود با نرخ رشد کنونی تا پنج سال آینده رشدی در حدود ۱۱ تا ۱۲ درصد را تجربه خواهیم کرد. اما اگر بخواهیم به اعداد رشد جهانی برسیم باید تغییرات زیادی ایجاد کنیم.»
او با اشاره به مفهوم فرصت عقبماندگی افزود: «عقبماندگی فرصت هست اما یک فرصت رشد اتوماتیک نیست؛ پلتفرمها باید خود را با بهبود فریاندها و اعتمادسازی بهبود دهند و خرید با کیفیت و دلپذیر را برای کاربران ایجاد کنند.»
او در آخر تاکید کرد با وجود همه چالشهای موجود تجارت الکترونیک ایران یک اکوسیستم کامل دارد و برای سرمایهگذاری هنوز جای بسیار جذابی است.
