در روزهای گذشته اخبار زیادی مبنی بر وضعیت پرالتهاب مرزهای ایران منتشر شد. حتی برخی از ویدیوهای منتشر شده در فضای مجازی گذر مسافران از روی نردههای مرزی از شدت استیصال و برخی دیگر هم صفهای طولانی کامیونداران را نشان میدهند.
اوضاع آشفته همه مرزهای ایران دلیل واحد ندارد اما دو دلیل عمده تنشهای نظامی در مرزهای غربی و تحریمهای هوایی و دریایی را میتوان به عنوان دو دلیل اصلی آشفتگی مرزها معرفی کرد چرا که تحریمهای تازه آمریکا بر صنعت هوایی و دریایی کشور حجم بسیار بالایی از محموله را وارد لجستیک زمینی کشور کرد.
محدودیت محموله ایرانی در مرز کشورهای دیگر
به گزارش نقل حمل، محدودیت و مشکل بازرگانان ایرانی فراتر از مرزهای ایران نیز میرود؛ به گفته کارشناسان اکنون بار ایرانی در مرزهای ازبکستان، تاجیکستان و قزاقستان نیز با محدودیت تردد و سختگیری در عبور و مرور مواجه است.
حسین خاکباز مشاور حملونقل معاونت بین المللی اتاق بازرگانی تهران درباره موضوع اخیر توضیح میدهد: «در مرزهای ازبکستان و تاجیکستان برای بارهای ایرانی سختگیریهای تازه به وجود آمده است که تا پیش از این تجربه نشده بود.»
به گفته او بارها محمولههای ایرانی در این مرزها با دلایل گمرکی غیرمعقول نسبت به گذشته متوقف میشوند و تا زمان بررسی اسناد و مدارک ممکن است زمانی طولانی را در مرز این کشورها بگذرانند.
تبدیل شدن مرزهای ایران و دیگر کشورها به گلوگاه بارهای ایرانی بازرگانان را مجبور به تصمیمگیری در خصوص ادامه کار با سختیهای فراوان یا توقف کامل فعالیت کرده است.
خاکباز دراین خصوص توضیح میدهد: « بازرگانان یا باید شرایط سخت را بپذیرند و با توجه به شرایط و نوع کسبوکارشان انتخاب کنند که باید به کارشان ادامه دهند یا آن را متوقف کنند. گاهی کسبوکار میتواند منتظر کم شدن التهاب بازار باشد گاهی با توجه به شرایطی که دارد نمیتواند این انتخاب را بکند.»
نکته قابل توجهی که خاکباز عنوان میکند این است که راه صادرات و واردات در کشور هنوز باز است اما با سختی فراوان و مشکلاتی که قبلا نبوده است. به گفته او تاثیر این شرایط تنها صرف زمان و هزینه بیشتر برای بازرگانان به همراه دارد و تاثیر چشمگیری بر زندگی روزمره مردم و کار تجار ندارد. هرچند تجار نیاز دارند درباره شرایط کنونی بازرگانی آموزش ببینند.
تاثیرات منفی اقتصادی محدودیت در مرزهای ایران در منطقه
اما به نظر نمیرسد نه اتخاذ تصمیم برای ادامه یا توقف کار برای بازگانان چندان آسان باشد و نه محدودیتهای صادرات و واردات بر زندگی مردم چندان بیاثر باشد.
اثر مستقیم بستگی و محدودیت در مرزهای مختلف ایران بر زندگی روزانه مردم هنوز با آمار رسمی مشخص نشده است اما میتوان با جستوجو در اخباررسمی و شبکههای اجتماعی به روشنی وضعیت این روزهای رانندگان و مردم عادی را مشاهده کرد.
برای مثال شفق نیوز رسانه مستقل عراقی اعلام کرد پس از بستهشدن موقت شلمچه، الشیب و مندلی، ورود مسافر و کالا از این مسیرها متوقف شد؛ در همان زمان، زرباطیه و المنذریه تنها گذرگاههایی بودند که تردد مسافری و تجاری در آنها ادامه داشت.
این محدودیتها نه تنها بر اقتصاد ایران تاثیر گذاشت بلکه رصد بسترهای غیر رسمی در فضای مجازی نشان میدهد مردم عراق نیز با ادامه محدودیت و توقف واردات کالا از ایران با کمبود کالاهای اساسی خوراکی مواجه خواهند شد چرا که بخش عمده این دسته از کالاها در عراق از ایران به این کشور وارد میشود.
همچنین بر اساس آنچه خبرگزاری های داخلی ایران گزارش میکنند سیدمصطفی موسوی رییس اتاق بازرگانی خرمشهر اعلام کرده است بستهشدن موقت مرزها، هزینه حمل کالا به عراق را حدود ۲۵ درصد افزایش داد. نکته قابل توجه این است که افزایش هزینهها در اثر محدودیت در مرزها در کنار تورم ایران حرکت میکند و اثر تورم را برای مردم ایران دوچندان خواهد کرد.
اما شایعترین اتفاق این روزها در مرزهای مختلف ایران معطلی چندین روزه کامیونداران است که نه تنها در مرزهای عراق دیده میشود بلکه در مرزهای دوغاران افغانستان و ریمدان پاکستان و حتی ترکیه به صورت جدیتر و سختتری در جریان است.
خاکباز نیز درباره همین موضوع عنوان میکند: «اگر قبلا محمولهها یک ماهه و با ۳ هزار دلار وارد میشد حالا این فرایند در سه ماه و با ۱۸ هزار دلار انجام میشود اما بار کاملا متوقف نمیشود و واردات از هر مرزی ممکن است.»
به گفته خاکباز مسئله مهمتر برای تجار و بازرگانان ایرانی تغییر زمین بازی است. بسیاری از بازرگانان ایرانی پیش از این از مسیرهای دریایی استفاده میکردند اما حالا مجبورند با مسیرهای زمینی کنار بیایند مسیرهایی که حجمی بیش از ظرفیت خود را تحمل میکنند و از سوی دیگر با توقفها و مسائل گمرکی تازه بیشتر شبیه مانع هستند تا مسیر.
فشار ناشی از انتقال بار دریایی به مسیرهای زمینی البته به یک مرز محدود نیست. مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت ایران، با اشاره به تغییر مسیر بخشی از تجارت کشور، مرزهای بازرگان، باشماق و تمرچین را از مهمترین مرزهای ورودی ترانزیتی جادهای اعلام کرده است. او صراحتاً اعلام کرد ۷۳ درصد بارهای صادراتی و ۷۹ درصد بارهای وارداتی ایران از مسیر دریا انجام میشود و به دلیل محدودیتهای ایجادشده در بنادر جنوبی، انتقال این بارها به مسیرهای جادهای و ریلی با دشواری در حال انجام است.
فرسودگی ناوگان و حجم بالای محمولهها لجستیک زمینی ایران را محدود کرده است
اما چرا زیرساخت و بستر لجستیک زمینی و مرزهای ایران گنجایش این حجم از انتقال بار از دریا راهها هوایی را ندارد؟
مرکز پژوهشهای مجلس در ارزیابی برنامه هفتم نوشته است بیش از یکچهارم ناوگان باری جادهای کشور در سال ۱۴۰۲، یعنی حدود ۱۱۲ هزار دستگاه کامیون و کشنده، بالاتر از سن فرسودگی بودهاند. خاکباز نیز درباره این کمبود میگوید: «بارهایی که از مسیر دریای و هوایی به مسیر زمینی منتقل شدهاند در نهایت منجر به کمبود تریلر و کشنده میشوند و این کمبود نیز موجب افزایش قیمت میشود و همچنین زمان جابهجایی را نیز افزایش داده میدهد.»
اما حتی ناوگان نیز در بهترین حالت خود به سر میبرد و دچار فرسودگی نبود نیز حجم بالای محموله در مرزها مشکلساز میشود.
پیمان سنندجی رییس کمیسیون حمل و نقل اتاق تهران بعد از بازدید از مرز پاکستان عنوان میکند: « واقعیت این است که وقتی حدود ۵ هزار تا ۵۵۰۰ خودرو در نوبت عبور از مرز قرار دارند، با توجه به اینکه در بخش حملونقل دریایی و جابهجایی از مسیر دریا مسائل و مشکلاتی به وجود آمده، این فشار به مرزهای زمینی و ریلی منتقل میشود و در نتیجه شاهد تجمع کامیونها در این بخشها هستیم.»
حتی مرز جلفا نیز که کمتر درباره آن صحبت شده در هفتههای اخیر با توقف طولانی کامیونها و کمبود ظرفیت پردازش مرز مواجه بوده است.
در پایان میتوان گفت آنچه در هفتههای اخیر در مرزهای ایران دیده میشود، تنها نتیجه افزایش تردد کامیونها یا اختلال در چند گذرگاه مرزی نیست. بخشی از بار تجاری که پیش از این از مسیر دریا جابهجا میشد، حالا به مسیرهای زمینی منتقل شده و این تغییر مسیر در شرایطی اتفاق افتاده که ناوگان جادهای کشور با فرسودگی و کمبود ظرفیت مواجه است و پایانههای مرزی نیز امکان جذب نامحدود بار را ندارند.
اما به گفته کارشناسان نمیتوان زمان مشخصی برای شرایط کنونی زنجیره لجستیک کشور متصور بود چرا که این شرایط ناشی از رخدادهای سیاسی کشور است و چیزی که درباره این رخدادها کاملا مشهود است غیرقابل پیشبینی بودن آنها است. در شرایط کنونی به نظر میرسد بازرگانان تنها ناچار به پذیرش شرایط موجود ادامه کار در مسیر ناهموار هستند.
