بر اساس آخرین گزارش مرکز تجارت الکترونیکی در سال ۱۴۰۳ زنان ۲۸ درصد از اینمادهای صادرشده در سال را دریافت کردهاند، اما سهم زنان از صاحبان اینمادهای فعال در پایان همان سال ۲۲ درصد بوده است.
این تفاوت این سؤال را ایجاد میکند که زنان پس از ورود به تجارت الکترونیک تا چه اندازه میتوانند در این بازار بمانند و کسبوکار خود را رشد دهند؟
بررسی تجربه واقعی یک فعال با سابقه زن در حوزه تجارت الکترونیک میتواند به پاسخ این سوال کمک کند. آرزو خسروی مدیرعامل و همبنیانگذار فرشآنلاین از جمله زنانی است که از آغاز فعالیت حرفهای خود در حوزه زنان یا قلم زده و فعالیت رسانهای کرده یا به کارآفرینی و توانمندسازی مشغول بوده است.
همچنین توانمندسازی زنان یکی از محورهای اصلی فرش آنلاین بوده است البته او در کنار فعالیت اصلی خود در فرش آنلاین به ارائه مشاور کسبوکاری نیز میپردازد و بسیاری از پذیرندگان مشاوره او را زنان تشکیل میدهند. تجربه ۱۷ ساله او در جایگاه مشاور و صاحب کسبوکار باعث شد تا نقل حمل در مصاحبهای با آرزو خسروی به بررسی حضور و ماندگاری زنان در تجارت الکترونیک بپردازد.
خانم خسروی به نظر میرسد تعداد اینمادهای صادر شده برای زنان بیشتر از تعداد اینمادهای فعال آنها باشد. آیا این اعداد نشان دهنده نرخ پایین ماندگاری زنان در تجارت الکترونیک هستند؟
به دلیل بیثباتی در شرایط سیاسی و اقتصادی کشور ماندگاری در کسبوکار تبدیل به کاری بسیار دشوار شده است و این موضوع ارتباطی به زن یا مرد بودن افراد ندارد؛ اوضاع بهگونهای پیش میرود که بسیاری از افراد، چه زن و چه مرد، حتی کسانی که در تجارت الکترونیک موفق هستند، به دلیل بیثباتی شرایط، کسبوکار خود را رها میکنند. یکی از دلایل اصلی این مسئله، عدم قطعیتی است که در اقتصاد ما وجود دارد؛ اقتصادی که نوسانات و فراز و فرودهای ناگهانی دارد و این موضوع برای هیچ کسبوکاری مناسب نیست.
البته در میان صاحبان کسبوکار زن و مرد یک تفاوت جالب وجود دارد و آن تابآوری بیشتر زنان نسبت به مردان در کسبوکار است؛ البته این تفاوت را در تجربیات شخصی که در مواجهه و مشاوره با کسبوکارها داشتهام دریافتهام؛ به عبارتی از منظر تابآوری کسبوکارهایی که همبنیانگذار یا مدیران ارشد زن داشتهاند، در شرایط سخت ماندگارتر بودهاند و به نظر میرسد زنان در شرایط سخت تابآورتر رفتار میکنند.
زنان تابآوری در کسبوکار را چگونه نشان میدهند؟
بر اساس تجربهای که از مشاوره و کمک به رشد کسبوکارها داشتهام، بهویژه در چند سال اخیر که با جنگ، تشدید تحریمها و افزایش نوسانات ارزی همراه بوده است، هرجا حضور یک زن را در مدیریت کسبوکار دیدهام، ایستادگی و ماندگاری بیشتری نیز مشاهده کردهام. البته این به معنای آن نیست که مردان عملکرد خوبی ندارند؛ صحبت ما درباره تابآوری زنان است.
برای مثال در جریان جنگ ۱۲روزه با چندین صاحب کسبوکار صحبت کردم. نکته جالب برای من این بود که تقریباً تمام کسبوکارهایی که مدیر زن داشتند، تلاش کردند نیروی انسانی خود را حفظ کنند و حقوق کارمندان را هم پرداخت کرده بودند. حتی یکی از آنها با وجود شرایط دشوار، نیمی از حقوقها را پرداخت کرده بود، در حالی که چیزی برای خودش باقی نمانده بود. در مقابل، در برخی کسبوکارهایی که مدیر مرد داشتند، اولین راهحلی که به ذهنشان میرسید تعدیل نیرو بود.
این تفاوت ناشی از چیست؟
فکر میکنم بخشی از این مسئله به ویژگیهای رفتاری زنان برمیگردد. زنان معمولاً باور بیشتری به حل مسئله دارند، تلاش میکنند مسئله را حل کنند و صبر بیشتری از خود نشان میدهند. البته من این موضوع را به صورت تجربی و از ارتباط با کسبوکارها دریافتهام و موضوعی نیست که بتوان آن را با آمار مستند و رسمی ارائه کرد اما در هر صورت موضوعی است که بسیار مشاهده کردهام.
زنان بیشتر با چه دیدی وارد فضای کسبوکار مجازی و آنلاین میشوند فضای آنلاین بستر راحتتری برای راهاندازی یک کسبوکار نسبت به فضای سنتی برای زنان است؟
تجربه ورود به فضای آنلاین برای من به عنوان یک زن بیشتر یک تجربه با دیدی تازه بود؛ من پیش از فرشآنلاین کسبوکار دیگری نداشتم و خانوادهام نیز در کسبوکار سنتی فعالیت نمیکردند و اغلب پزشک هستند . بنابراین وقتی این کسبوکار را شروع کردم، از منظر یک تجربه جدید به آن نگاه میکردم.
پیش از راهاندازی فرشآنلاین کارمند سازمان ملل بودم و خارج از ایران زندگی میکردم اما در سال ۱۳۸۹ به ایران بازگشتم و فرشآنلاین را راهاندازی کردم؛ در آن سالها تجارت الکترونیک هنوز جایگاه ویژهای نداشت و عملاً وارد شدن به این حوزه به معنای تجربه کردن یک مسیر جدید بود.
این تصمیم شاید به ذات، روحیه و اخلاق من نیز برمیگردد چرا که دلیل راهاندازی فرش آنلاین این بود که عثیدع داشتم باید کار جدیدی را شروع کنم و تأثیراتی را که پیش از آن در پروژههای بینالمللی حوزه توانمندسازی و گروهها دنبال کرده بودم، در ایران عملی کنم.ممکن است از بیرون به این کسبوکار نگاه کنید و بگویید که این فقط یک کسبوکار برای فروش فرش است، اما برای من ماهیت فرش آنلاین فراتر از یک کسبوکار ساده است.
بسیار خوشحالم که بعد از ۱۸ سال همچنان ادامه دادهام و فکر میکنم همین موضوع به تابآوریای که در ابتدای صحبت درباره آن گفتم، مربوط میشود؛ چون کسبوکار فرش، با وجود ماهیت زیبا و هنری آن، کسبوکار بسیار سختی است.
با توجه به اینکه شما با کسبوکارهای آنلاین دیگری نیز در ارتباط هستید و به آنها مشاوره میدهید، در مسیر راهاندازی یک فروشگاه آنلاین، اولین مانع جدی که زنان با آن مواجه میشوند چیست؟ آیا اساساً تفاوتی میان زنان و مردان وجود دارد؟
همواره به کسی که میخواهد کسبوکاری در حوزه تجارت الکترونیک راهاندازی کند، توصیه میکنم که در ابتدا به زن یا مرد بودن خودش نگاه نکند و بداند که تنها باید این مسیر را درست طی کند.
امروز زیستبوم استارتاپی گسترش پیدا کرده و دیدگاهها نیز نسبت به گذشته بسیار متفاوت شدهاند. بازارها هم بعد از سالها فعالیت تجارت الکترونیک، نسبت به ۱۷ سال پیش که من فرش آنلاین را راهاندازی کردم، شفافتر شدهاند.
با این حال، فکر میکنم بهخصوص زنان برای شروع یک کسبوکار باید خودباوری بیشتری داشته باشند. باید چشماندازی را که برای سالهای آینده دارند و ارزشی را که میخواهند خلق کنند، برای خودشان بهروشنی ترسیم کنند.
فرهنگ مقایسه نیز مسئله درسرسازی است که در میان زنان بیشتر دیده میشود. ممکن است فرد از بیرون بسیار قوی به نظر برسد، اما وقتی وارد کسبوکاری میشود که قرار است بخشی از زندگی خودش باشد، دائماً خودش را با دیگران مقایسه میکند و این فرهنگ برای زنان بسیار آسیبزننده است.
از طرف دیگر، بسیاری از زنان خودشان را باور ندارند و دائماً از خود میپرسند که آیا میتوانند به موفقیت برسند یا نه. در حالی که اگر چشمانداز درستی داشته باشند و در ابتدای مسیر از افراد باتجربه کمک بگیرند، احتمال موفقیتشان بیشتر میشود.
برای مثال، دو نفر را میشناختم که هر دو قصد داشتند کسبوکاری راهاندازی کنند. یکی تازه فارغالتحصیل شده بود و دیگری سالها تجربه کاری داشت. هر دو از نظر موقعیت در شرایط نسبتاً مشابهی بودند، اما آن خانمی که تجربه بیشتری داشت، با استرس بیشتری این مسیر را طی میکرد. چرا؟ چون باور نداشت که میتواند موفق شود.
در راهاندازی کسبوکار، اگر اصول و استراتژی درست داشته باشید، شناخت کافی از کاری که میخواهید انجام دهید داشته باشید و درباره آن مطالعه و تحقیق و توسعه انجام دهید، احتمال موفقیت بیشتر خواهد بود. برای همین است که همیشه میگویند تحقیق و توسعه یا R&D اهمیت زیادی دارد.
برخی از مردان هم هستند که با وجود مهارت کم خودباوری بسیار بزرگی دارند و باز هم از واقعیت دور میشوند؛ خودباوری بیش از حد یا هر رویکردیکه فرد را از واقعیت جدا کند برای راهاندازی کسبوکار حوزه تجارت الکترونیک مناسب نیست و اینکه فرد بدون شناخت واقعیتها تصور کند که حتماً موفق میشود، به اندازه خودباوری پایین میتواند آسیبزننده باشد. باید واقعیتها را شناخت و در عین حال به توانایی خود نیز باور داشت.
فکر میکنید همین پایین بودن اعتمادبهنفس و خودباوری باعث شده است که با وجود سادهتر شدن ورود زنان به تجارت الکترونیک، آنها همچنان سهم کمتری از مالکیت کسبوکارهای بزرگ آنلاین داشته باشند؟
امروز در بسیاری از کسبوکارهای بزرگ، زنان در جایگاههای مدیریتی ارشد فعالیت میکنند و عملکرد بسیار خوبی هم دارند. اما نکته اینجاست که بسیاری از همین مدیران وقتی میخواهند کسبوکار خودشان را راهاندازی کنند، از برداشتن قدم اول میترسند.
یکی از دلایل این مسئله، ریسک بالای راهاندازی کسبوکار است. ریسکها افزایش پیدا کرده و احتمال وقوع اتفاقات مختلف در هر لحظه وجود دارد. این ناپایداری باعث شده است برخی زنان ترجیح دهند در جایگاه فعلی خود بمانند و موقعیتی را که دارند از دست ندهند.
راهاندازی یک کسبوکار یا استارتاپ به هر حال معمولاً به چند سال تلاش نیاز دارد تا مسیر آن مشخص شود و به سوددهی برسد. بسیاری از زنان از ابتدا به دنبال ثبات و آرامش هستند و از شکست بیشتر دوری میکنند؛ حقوق ثابت، بیمه و حفظ یک روال مشخص. در حالی که شکستن این روال و ورود به یک بازار جدید، طبیعتاً با ریسک همراه است.
البته در شرایط اقتصادی فعلی، بسیاری از افراد حق دارند که ریسک جدیدی را نپذیرند و من هم توصیه نمیکنم کسی در چنین شرایطی بدون محاسبه ریسک وارد یک مسیر جدید شود. اما در شرایط عادی، به نظر من قدرت ریسکپذیری زنان پایینتر است و همین موضوع باعث میشود بسیاری از آنها در لایههای میانی باقی بمانند و به لایههای بالاتر نرسند.
در نتیجه، ممکن است بخش بزرگی از کاری که زنان انجام میدهند، در نهایت به نام فرد دیگری ثبت شود، در حالی که قطب و قلب اصلی آن کسبوکار همان مدیر داخلی زن بوده است.
در مسیر قانونی ورود به تجارت الکترونیک بیشتر چه موضوعاتی برای زنان مانع محسوب میشود؟
مسیر قانونی برای همه یکی است و قوانین تجارت الکترونیک تفاوتی میان زن و مرد قائل نمیشود.
البته ممکن است در برخی موارد استثناهایی وجود داشته باشد، اما تا جایی که من در تجارت الکترونیک با آن درگیر بودهام، این فرایندها به زن یا مرد بودن فرد ارتباطی ندارد و بیشتر به عملکرد و خروجی او مربوط میشود.
تجارت الکترونیک حوزهای است که در آن میتوانید دستاوردها و شایستگی خود را بهخوبی نشان دهید. اگر جامعه به دنبال شایستهسالاری باشد، تجارت الکترونیک میتواند یکی از حوزههایی باشد که فرد در آن تواناییهای خودش را نشان دهد.
البته برای راهاندازی یک کسبوکار در حوزه تجارت الکترونیک باید مراحل قانونی بسیاری طی شود و از آن مهمتر فرد باید دانش و زمان کافی برای راهاندازی کسبوکار در این حوزه را داشته باشد. به عبارتی نمیتوان در دو جا کار کرد و در پایان شب دو یا سه ساعت روی یک کسبوکار اینترنتی وقت گذاشت و انتظار موفقیت داشت. یک تجارت الکترونیک موفق به تمرکز و کار تماموقت نیاز دارد. این موضوع زن و مرد ندارد. با این حال، فکر میکنم خودباوری، جنگجویی و ریسکپذیری زنان باید بیشتر شود و باید باور کنند که میتوانند این مسیر را طی کنند.
همچنین هر کسی که میخواهد یک استارتاپ راهاندازی کند، باید بداند که این کار نیازمند تحقیق و توسعه جدی است. نمیتوان صرفاً با راهاندازی یک پلتفرم یا سایت تصور کرد که یک تجارت ساختهایم. تجارت الکترونیک حوزه بسیار گستردهای است و باید نسبت به پیچیدگیهای آن آگاه باشیم. اگر خودمان این دانش را نداریم، باید یک تیم تشکیل دهیم و از افراد متخصص کمک بگیریم.
یکی از ویژگیهای مثبت زنان نیز این است که معمولاً توانایی خوبی در کار تیمی دارند و میتوانند در قالب یک تیم عملکرد مؤثری داشته باشند و این موضوع آنها را در پیشبرد یک کسبوکار موفقتر میکند.
